عجیب است که فرهنگ و زبانی تا این اندازه اهالی‌اش را براند به سمت هزارگونه تماشا کردن و آنوقت اهل این زبان خود را دست و پای بسته در زندان تنگ تقلید بیندازند. این باور غلط که «چرخ را نباید از نو اختراع کرد» تنها می‌تواند تراوشات ذهنی کسی باشد که نسبت به این خانه نااهل است و بسیار باشد که الهام بر در این خانه کوفته اما از آنجا که او خود را محل نزول خلاقیت ندانسته، در را نگشوده است. دوصد حیف و افسوس. ای‌کاش دوباره اهل این خانه شویم.

در سرزمین ما نیز چنددهه‌ای بود که به عللی، زندگی از عرصه‌های عمومی به فضاهای خصوصی پناه برده بود و همراهش بسیار بودند اسامی‌ای که در پستوی اذهان، عاطل و باطل بودند. چند سالی است که با بازگشت زندگی به عرصه‌های جمعی، شاهدیم که چطور اسامی فراوانی فراخوانده می‌شوند و مسمای واقعی‌شان را می‌جویند.

اگر نام قرار است روشنگر باشد، او پرتلألؤترین نام‌ها را بر بنایش می‌گذارد و با چنین انتسابی، صراحتا یا تلویحا، به جای آنکه خود را صاحب محضر معرفی کند، آن شخصیت مقدس را صاحب محضر می‌داند. به این ترتیب حرمتی برای آن مسجد، آن مدرسه، آن پل، آن مؤسسه قائل می‌شود که به صرفِ مسجد بودن، پل بودن و یا مدرسه بودن فاقد آن بود. در اینصورت بر همه واجب می‌شود که آن حرمت را به جا آورند.

در تاریکی چهره‌ها دیده نمی‌شود، پس یگانه راه تشخیصِ مقصرینِ تولید ناکجاها، پیدا کردن کسانیست که از این وضعیت سود می‌برند. در هر پروژۀ شهری، شهرداری در مقام کارفرما سود می‌برد، مشاورین سود می‌برند، پیمانکاران سود می‌برند، ناظرین هم سود می‌برند.

مسئلۀ ضمیر معلوم از ساختن هرچیز، یادآوری و تذکر است فلذا آنچه این بناها را از هزاران مسجد، حمام، تکیه و پل دیگر متمایز می‌کند فقط استحکام و زیبایی نیست؛ این بناها باید خیال‌انگیز و به یادماندنی باشند. باید مثال‌زدنی و نشان‌دادنی باشند. هربنا هرقدر مستحکم و زیبا، به مرور دهور و بر اثر تابش آفتاب و بارش باران از بین می‌رود، تنها آنچیزی می‌ماند که خیال را مخاطب قرار داده.

بی‌شک ثروت اصلی هر شهر بزرگان آن شهرند. ساختمان و پل و تقاطع غيرهم‌سطح ثروت شهر نيست چون گاهي هست و گاهي نیست. منظور حافظ از مصرع «خوشا شيراز و وضع بي‌مثالش» شبكه فاضلاب و ترافيك شيراز نبوده، بلکه آن كيفيتي بوده که خود او و بزرگانی چون او در پدید‌اوردنش سهیم‌ بوده‌اند.